نظامیه بغداد 

ایران صدا: نظامیه نام مدارسی است که در زمان سلجوقیان برای آموزش علوم و فنون روز در پهنه ایران زمین تأسیس شد. اولین مدارس از این دست به همت وزیر برجسته آلپ ارسلان سلجوقی، خواجه نظام الملک طوسی تأسیس گردیدند. به همین خاطر به این مدارس نام نظامیه دادند./ گروه دانش و فناوری 

تاسیس مدارس نظامیه در نیمه دوم قرن پنجم هجری و به وسیله خواجه نظام الملک طوسی وزیر مقتدر و با کفایت عصر سلجوقی یکی از رویدادهای مهم علمی و مذهبی در تاریخ اسلام به شمار می آیند. این مراکز علمی که تاسیس آنها تا حدود زیادی ناشی از مقتضیات حاد سیاسی و اجتماعی آن دوره بوده است ، خیلی زود منشاء تاثیراتی شگرف و تحولات چشم گیر در شئون مختلف جامعه اسلامی گردید.
تاسیس مدارس نظامیه با دوران سلطنت آلپ ارسلان سلجوقی از 455 تا 465 ه. ق دومین پادشاه بزرگ این سلسله مقارن بوده است . ظهور سلجوقیان که نخستین بار از جانب شرق ایران به عرصه تاریخ اسلام قدم نهادند آغاز دوران جدید و پر آوازه در قسمت وسیعی از دنیای اسلام می باشد ، امپراطوری سلجوقی در بدو امر بر سازمانی قبایلی از ترکان تکیه داشت و برخلاف روش معمول در ایران از اعتقاد به یک فرمانروای مطلق به دور بود ، این ترکان تازه مسلمان مانند دیگر اقوام صحرانشین و بیابانگردی که به ایران تاختند گرچه در زمینه جهانگیری و فتوحات از خود قدرت و لیاقت نشان داده اند اما به هیچ وجه با آداب و رسوم جهانداری آشنایی نداشتند و توفیقشان در تشکیل این امپراطوری مقتدر تنها از آن جهت بود که از وجود مردان لایق ایرانی استفاده نمودند و از تجارب آنان در شناسایی به احوال این سرزمین و مردمش و آئین کشور داری از آنان مدد گرفتند .

نظامیه ها سر منشاء مدارس بعدی :
تاسیس مدارس نظامیه آغاز نهضتی چشم گیر در گسترش دامنه مدارس اسلامی گردید و بسیاری از بزرگان علمی و سیاسی را بر آن داشت که به تاسی از روش خواجه نظام الملک به تاسیس مراکزی از این نوع مبادرت ورزند ، چنانکه فاصله نیمه دوم قرن پنجم تا حمله مغول در نیمه دوم قرن هفتم در تاریخ علمی اسلام به وفور مدارس ممتاز و مشهور گردیده است . مدارس نظامیه با تمام ویژگی هایش و علیرغم آنهمه نتایج مطلوب و مثبتی که داشت تاثیر سوء و نامطلوب نیز بر جای گذاشت که بیشتر از تعصبات مذهبی موسس آن ناشی شده بود .

نظامیه بغداد
نظامیه بغداد به دستور خواجه نظام الملک ، در سال 445 ، تاسیس شد .
مدرسه های نظامیه برای تدریس ضوابط خاصی داشتند که پیش از آن در مراکز علمی متداول نبود . این اصول و مقررات متضمن جنبه های علمی و اخلاقی و مذهبی مدیران بود . و به دستور خواجه نظام الملک ، با کمال دقت رعایت می شد تا نظم تدریس حفظ شود .
بر این اساس ، احراز مقام استادی تنها برای افرادی میسر بود که در عالیترین مرتبه علمی زمان خود قرار داشتند . انتخاب ابواسحاق شیرازی ، دانشمند بزرگ شافعی ، به عنوان نخستین مدرس نظامیه بغداد اهمیت این موضوع را برای همگان آشکار می کند . خود ابواسحاق نیز به این موضوع اشاره می کند و می گوید : از عراق تا خراسان از هر شهر و قریه ای که گذشتم ، پیشوا یا مدرس یا قاضی آن محل را شاگرد خود یا یکی از اصحابم یافتم .
امام محمد غزالی یکی دیگر از استادان نظامیه بغداد بود که خواجه نظام الملک او را انتخاب کرده و به او " زین الدین " و " شرف الائمه " لقب داده بود .
استادان نظامیه ، علاوه بر فضایل علمی ، از نظر اخلاقی و اجتماعی نیز در سطحی عالی قرار داشتند . آنان مورد اعتماد مردم و طبقه حاکم بودند و این اعتماد تا آن درجه بود که گاهی برگزیدن خلیفه میان خلفا و پادشاهان و حل مشکلات مملکتی بر عهده آنان قرار می گرفت ، اما اگر از این استادان عملی مغایر مقامشان دیده می شد ، بیدرنگ از تدریس محروم می گشتند . کمااینکه ابونصر ، نوه نظام الملک ، با آن همه شرف و حرمت و نفوذ ، به سبب خطایی که کرده بود ، از تدریس محروم شد .
نظامیه بغداد برای اشاعه و تقویت مذهب شافعی تاسیس شده بود که یکی از شرایط واجب آن اعتقاد به مذهب شافعی و پیروی از آن بود و استادان بسیاری به همین علت از تدریس در نظامیه محروم شدند. بعضی از مورخان در این باره نوشته اند که شباهت اسم کیاهراسی ، مدرس نظامیه بغداد ، به القاب اسماعیلیه دستاویزی شد برای دشمنانش که او را به زندان انفرادی اندازند ، ولی جمعی از فقها به درستی مذهب او گواهی دادند و کیا را از زندان آزاد کردند.
گاهی نیز علمایی به طمع تدریس در نظامیه بغداد دست از مذهب خویش بر می داشتند و به مذهب شافعی روی می آوردند ، از جمله احمدبن علی بن برهان و ابن جبیر سلامی و ابوبکر ضریر نحوی که مذهب حنبلی داشتند.
در مدارس نظامیه مراسم خاصی انجام می شد ، از جمله معارفه با استادان که از مراسم شکوهمند و بی سابقه بود و در جشنی استاد جدید به استادان پیشین معرفی می شد .
به هر یک از استادان هنگام انتصاب ، با تشریفاتی خاص ، خلعتی گرانمایه اعطا می شد . این خلعت که کسوت فاخر استادی به شمار می آمد ، با کمک یکی از بزرگان و امرای دولت و متولیان مدرسه به وی پوشانده می شد .
همچنین علاوه بر لباس گاهی استری ، به عنوان مرکب سواری ، به استاد هدیه داده می شد . در نظامیه ها، استادان و دستیاران به تدریس اشتغال داشتند. استاد لباسی مخصوص (طرحه) بر تن و دستاری بر سر داشت. او تنها فردی بود که بر کرسی می نشست و دو معید ، در کنار او ، سخنانش را برای حاضران تکرار می کردند و قسمتهای مشکل را توضیح می دادند.
در مدارس نظامیه و بویژه نظامیه بغداد از عواید موقوفات وجوه نقد مناسبی برای حقوق استادان در نظر گرفته می شد. عواید موقوفات نظامیه، که قسمت عمده آن به مدرسان اختصاص داشت ، به حدی زیاد بود که ، پس از پرداخت حقوق آنها هزینه تعمیرات مدرسه و حتی تاسیس کتابخانه ای غنی و به ساخت غرفه هایی برای اقامت شبانه روزی استادان و دانشجویان ، از آن به شاگردان فقیر نیز کمک هزینه داده می شد.
از کارکنان نظامیه بغداد می توان به کتابداران ، منشی و اوقاف ، خدمتکاران ، دربانان ، که امور انتظامی مدرسه را به عهده داشتند اشاره کرد .
زمان تدریس در نظامیه به فصول سال ، کیفیت درس ، مرتبه علمی استاد ، همچنین به اوضاع و احوال سیاسی و مذهبی بغداد ، بستگی داشت .
درس طلاب در تمام روزهای هفته ، در ساعتهای پیش از ظهر و بعد از ظهر دایر بود ، و روزهای جمعه در فاصله نماز ظهر تا عصر به املای حدیث و وعظ و خطابه اختصاص داشت . روزهای تعطیل نظامیه روزهای جمعه و عیدهای مذهبی بود...
بشنوید... 

+ نوشته شده در دوشنبه پنجم اسفند 1387ساعت 22:46 توسط رحیمی نژاد |